Aktualizm geologiczny

Aktualizm geologiczny, także uniformitaryzm lub rzadziej uniformitarianizm – jedna z podstawowych zasad geologii: stanowisko, według którego w wyjaśnianiu przeszłości Ziemi należy opierać się wyłącznie na obserwacji sił działających obecnie (“aktualnie”) i zjawisk zachodzących obecnie. Aktualizm geologiczny wywarł znaczny wpływ na inne nauki przyrodnicze, zwłaszcza na biologię (poglądy podkreślające ciągłość procesów zachodzących w naturze).


Etymologia: z języka łacińskiego – actualis, “czynny”. Zobacz też: aktualizm w sensie filozoficznym, z rozdziałem o aktualizmie w filozofii przyrody.

Aktualizm geologiczny: zarys historyczno-problemowy. Zasada aktualizmu geologicznego

Tezę aktualizmu geologicznego wysunął już w XVIII wieku szkocki geolog i główny przedstawiciel plutonizmu James Hutton (1726-1797). Pogląd ten ukształtował się ostatecznie w połowie XIX wieku, kiedy to spopularyzował go jego główny reprezentant, angielski geolog sir Charles Lyell (1797-1875). Wprowadzenie do geologii zasady aktualizmu było istotne nie tylko z punktu widzenia filozofii przyrody i metodologii ogólnej – oparcie się na analogiach ze zjawiskami obserwowalnymi aktualnie umożliwiło szybki rozwój nauk geologicznych. Na założeniach aktualizmu geologicznego opiera się zwłaszcza paleogeografia (rekonstruująca środowisko Ziemi w minionych epokach geologicznych), paleogeomorfologia (rekonstruująca formy rzeźby powierzchni Ziemi) oraz sedymentologia (ustalająca warunki i sposoby powstawania osadów w minionych epokach geologicznych).

James Hutton sformułował zasadę aktualizmu geologicznego przede wszystkim w dwutomowym dziele The Theory of Earth z 1785. Także w innych swoich pracach prócz geologii zajmował się również filozofią przyrody.

Lyell rozwinął zasadę aktualizmu geologicznego sformułowaną przez Huttona. Odrzucił panującą w geologii pierwszej połowy XIX wieku teorię katastrofizmu, głoszoną przede wszystkim przez Georges’a Cuviera. Według zwolenników katastrofizmu głównym czynnikiem zmian w przeszłości Ziemi są katastrofy, zaburzenia geologiczne o gwałtownym przebiegu, ponieważ stany powierzchni Ziemi różniły się w różnych epokach tak znacznie, że różnice te mogą tłumaczyć jedynie zmiany nagłe i silne. Według zwolenników aktualizmu główną przyczyną zmian środowiskowych są natomiast zasadniczo nie zmieniające się w czasie czynniki fizyczne, biologiczne i chemiczne oddziałujące na skorupę ziemską. Obserwacje procesów, które zachodzą współcześnie (np. tworzenie się osadów morskich i rzecznych) umożliwiają rekonstrukcję analogicznych procesów zachodzących w przeszłości geologicznej. Historia Ziemi to stałe przekształcanie jej oblicza, czynnikiem sprawczym tych przekształceń są jednak te same procesy, które możemy obserwować także dzisiaj. Prawa przyrody są niezmienne, a zachodzące na powierzchni Ziemi procesy są stałe i ciągłe, dzięki czemu możemy o nich, niezależnie od rozpatrywanego przedziału czasowego, wnioskować drogą analogii i ekstrapolacji. Katastrofy oddziałują na Ziemię w sposób przypadkowy i lokalny, ich rola w historii geologicznej jest więc niewielka.

Pogląd ten miał także duże znaczenie światopoglądowe. Ograniczał rolę, którą w kulturze przypisywano dotąd wielkim katastrofom, takim jak biblijny Potop (czy też wielkie potopy znane z mitologii mezopotamskiej i innych), sławne trzęsienie ziemi w Lizbonie i znany z przekazu Pliniusza wybuch Wezuwiusza, który zniszczył Pompeje. Dzięki aktualizmowi katastrofy nie mogły być już postrzegane jako szokujące zaburzenia w naturalnym porządku świata.

Wpływ aktualizmu geologicznego na inne nauki

Aktualizm w geologii wywarł znaczny wpływ na założenia metodologiczne innych nauk przyrodniczych, szczególnie w naukach biologicznych, oraz na całą filozofię przyrody. Już Georges Cuvier, mimo że był głównym przedstawicielem katastrofizmu w geologii, stosował metody aktualistyczne w rekonstrukcji anatomii zwierząt należących do gatunków wymarłych. Odpowiednikiem aktualizmu w biologii jest gradualizm sformułowany przez Karola Darwina. Według gradualizmu ewolucja biologiczna jest zjawiskiem zachodzącym powoli i stopniowo, poprzez gromadzenie się niewielkich zmian (zmiany mikroewolucyjne). Podobnie jak gradualizm geologiczny jest poglądem przeciwstawnym wobec katastrofizmu, gradualizm w teorii ewolucji przeciwstawia się saltacjonizmowi. Właśnie posługując się założeniami metodologicznymi wywodzącymi się z aktualizmu Darwin wyjaśniał przebieg procesów ewolucji, stosunki pokrewieństwa między gatunkami wymarłymi i żyjącymi obecnie czy też zasady doboru naturalnego.

Współcześnie aktualizm w naukach przyrodniczych stracił na znaczeniu, także wtedy, gdy występuje w wersjach umiarkowanych. Do krytyków aktualizmu i gradualizmu należy np. amerykański paleontolog Stephen Jay Gould. Przeciwstawia on klasycznemu darwinizmowi teorię, według której specjacja (powstawanie nowych gatunków) zachodzi w ograniczonych populacjach i na niewielkim obszarze, a przede wszystkim nagle, w stosunkowo krótkich okresach czasu. Nadal doceniana jest jednak rola heurystyczna i poznawcza aktualizmu w wyjaśnianiu procesów ewolucyjnych. Ponadto także dziś biolodzy uznają, że przyroda ożywiona podlega stałym powolnym zmianom – występują wprawdzie w naturze masowe wymierania, nie należy ich jednak interpretować w sposób zmitologizowany, jako cyklicznego obumierania i odradzania się przyrody. Założenia aktualistyczne w biologii sprawiają szczególne trudności w odniesieniu do kwestii powstania życia: powstanie form organicznych z materii nieorganicznej jest trudne przy odwołaniu się wyłącznie do zjawisk zachodzących obecnie.

Bibliografia:

  • Wojciech Jaroszewski, Leszek Marks, Andrzej Radomski, Słownik geologii dynamicznej, 1985.
  • M. G. Rutten, Powstanie życia na Ziemi a świadectwa geologiczne, 1966.
  • Herbert Wendt, Przed potopem, 1971.

13 komentarzy do “Aktualizm: geologia”

  1. Exсellent websіte. Lots of usefuⅼ info here.
    I am sending it to a few friends ans additіonally shɑring in delicious.
    And certainly, thank you for youг effort!

    Odpowiedz
  2. Ꮤhen I originally commented I ѕeem to have cliϲkeԀ on the -Notify me when new comments are аdded- checkbox and from now on whenever a cοmment is addеd I recieve 4 emails
    with the exact same comment. Perhaps theгe іs a means you
    can remove me from that service? Many thanks!

    Odpowiedz
  3. It іs perfect time to make sοme plans for tһe longer term
    and it is time to be happy. I’ve learn this put up and if І may just I desire to suggest you some interesting things or advice.
    Perhaps you can write subsequent articles relаting to
    this article. I wish to learn more tһings about it!

    Odpowiedz

Dodaj komentarz