Akronim

Akronim

Akronim, w liczbie mnogiej akronimy – wyraz stanowiący skrót utworzony z pierwszych liter, ewentualnie pierwszych zgłosek, kilku innych wyrazów. Wyrazy te to zazwyczaj nazwy własne – instytucji lub organizacji (np. PGR – Państwowe Gospodarstwo Rolne; Pafawag – Państwowa Fabryka Wagonów). Synonim terminu – dla jego znaczenia głównego – jest termin “skrótowiec”, rzadziej także “akrostych” (słowo to ma jednak także inne, częstsze znaczenie, odnoszące się do gatunku literackiego). Skrótowiec nie jest natomiast synonimem słowa “akronim” w odniesieniu do znaczeń pobocznych: omówionych niżej akronimu jako formy pseudonimu oraz tzw. “akronimów internetowych”.

Coraz większa powszechność używania w języku, zwłaszcza pisanym, różnego rodzaju nazw skróconych wywołuje potrzebę publikowania  ich wykazów i spisów, w których podaje się także pełne nazwy. Jako przykłady wydawnictw tego rodzaju cieszących się największą powagą podać można Vocabularium abbreviaturatum bibliothecarii w wielu tomach czy  Index acronymorum selectorum.

Rodzaje akronimów

Wśród skrótowców wyróżnia się cztery grupy – literowce, głoskowce, sylabowce oraz skrótowce mieszane. Akcentowanie, odmiana i pisownia poszczególnych typów – patrz rozdział niżej.

Literowce powstają z pierwszych liter wyrazów. Przykłady: ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych, AZS – Akademicki Związek Sportowy. Wypowiadając je, wypowiada się nazwy poszczególnych liter wchodzących w skład skrótowca, np. “oenzet”.

Głoskowce powstają z pierwszych głosek nazwy rozwiniętej (np. KUL – Katolicki Uniwersytet Lubelski, ZAiKS – Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych, ZBoWiD – Związek Bojowników o Wolność i Demokrację). Można je tworzyć tylko od takich nazw, w których przynajmniej jeden środkowy składnik zaczyna się na samogłoskę.

Sylabowce (grupowce) powstają z pierwszych sylab nazwy. Przykłady: POLFA – Polska Farmacja, ZAMECH- Zakłady Mechaniczne.

Skrótowce mieszane mają różne składniki: literowo-grupowe (np. PZMot – Polski Związek Motorowy), głoskowo-grupowe (np. ZELMOT – Zakłady Elektroniki Motoryzacyjnej), głoskowo-literowo-grupowe (ARGED – Artykułu Gospodarstwa Domowego).

Pisownia i akcentowanie akronimów

Akcentowanie akronimów

Te skrótowce, w których każda litera czytana jest oddzielnie, mają akcent na ostatniej sylabie. Jeśli jednak do takiego skrótowca dodamy końcówkę gramatyczną (w odmianie), akcentuje się go na drugą sylabę od końca, jak większość wyrazów polskich. Pozostałe skrótowce mają zwykle akcent na drugiej sylabie od końca. Zobacz też: akcent i akcent wyrazowy.

Literowce mają więc w mianowniku i w bierniku (równym mianownikowi) akcent na ostatniej sylabie. W pozostałych przypadkach gramatycznych – na przedostatniej. Np. PWST wymawiamy pewueste, EWG wymawiamy ewugie, UPR wymawiamy upeer. W odmianie jednak akronim UPR wymawia się już jednak upeeru, upeerowi, upeerze, upeerem.

Głoskowce akcentuje się tak jak większość wyrazów polskich, na drugą sylabę od końca.

Sylabowce akcentuje się zazwyczaj jak większość wyrazów polskich. Istnieją tu jednak wyjątki z akcentem oksytonicznym, np. Pafawag.

Skrótowce literowo-grupowe akcentuje się w mianowniku na ostatniej sylabie, pozostałe akcentuje się w mianowniku na drugiej sylabie od końca. W przypadkach zależnych akcent we wszystkich podtypach pada na drugą sylabę od końca.

Pisownia akronimów

Skrótowce pisze się zazwyczaj wielkimi literami, bez kropek. Jeśli w nazwie rozwiniętej występują spójniki i przyimki, w akronimie odpowiadają im małe litery (np. WSiP – Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne). Z dwuznaków (niekiedy z wyjątkiem dwuznaku ch) pozostawia się tylko pierwszą literę – PCK (Polski Czerwony Krzyż, nie: PCzK), ale ZChN (Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe). Niektóre skrótowce pisać można także małymi literami, z wielką literą początkową – np. Zaiks.

Akronim, skrótowiec, skrót, abrewiacja

Akronim to ścisły odpowiednik terminu skrótowiec – przy czym “skrótowiec” to określenie występujące w polskiej terminologii językoznawczej o wiele częściej. Wydaje się wprawdzie, że we współczesnym języku polskim, zwłaszcza potocznym, termin “akronim” staje się coraz powszechniejszy – zapewne pod wpływem języka angielskiego. Widoczne jest to np. w dużej popularności wyrażenia akronimy internetowe (omówionego szerzej w jednym z rozdziałów poniżej).

Akronimy nie są skrótami w ścisłym sensie. Skrót Mogą jednak powstawać ze skrótów, np. literowce powstają ze skrótów, które stanowią pierwsze litery wyrazów.

Abrewiacja to słowo rzadkie, książkowe, stanowiące w zasadzie synonim terminu “skrót”, nie terminu “skrótowiec”. Nosi także (częstszą) nazwę abrewiatura. Określa się tak głównie skróty wyrazów w piśmie, przede wszystkim w manuskryptach i starodrukach.

Nieco podobne znaczenie ma także wyraz akrostych. Akrostych to utwór wierszowany, w którym pierwsze litery (lub cząstki wyrazów) poszczególnych wersów tworzą pewien napis o określonym znaczeniu. Spotkać się można jednak także z rzadszym znaczeniem terminu “akrostych”, przy którym jest on bliskim odpowiednikiem wyrazu “skrótowiec”. Tak np. Słownik terminów literackich pod redakcją Janusza Sławińskiego definiuje akrostych w tym drugim znaczeniu jako “wyraz utworzony z pierwszych liter jakiegoś wielowyrazowego określenia, traktowany zazwyczaj jako jego symboliczny odpowiednik. Np. SKRA – Sportowy Klub Robotniczo-Akademicki”. Wiele słowników językowych, w tym Słownik języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego, nie notuje jednak takiego znaczenia słowa “akrostych”.

Uwagi językowe

Etymologia: od greckich wyrazów ἄκρος, akros, “skrajny”; ὄνομα, onoma, “imię”.

Wyrazy pochodnie: akronimiczny, akronimia.

W języku angielskim: acronym i abbreviation

W odróżnieniu od polskiego akronimu, wypartego przez “skrótowiec”, angielski acronym to słowo częste. (Rzadszym odpowiednikiem jest initialism). Ma ono zasadniczo to samo znaczenie, co polski “akronim/skrótowiec”. Angielska terminologia naukowa często jest jednak bardziej swobodna, niż polska. W związku z tym acronym uznaje się w niej, inaczej niż w językoznawstwie polskim, za odmianę skrótu. Skrót to po angielsku abbreviation.

Akronimy internetowe

Wyrażenie “akronimy internetowe” nie jest zbyt precyzyjne, często ma się tu na myśli raczej skróty. Dlatego też właściwsze określenia to np. internetowa mowa skrótówjęzyk internetowy czy też slang internetowy. Zazwyczaj akronimy internetowe zapożyczone są z języka angielskiego. Przykłady: AFAIK (as far as I know, “o ile wiem”), CYA (see you later, “do zobaczenia”), PLS (please, “proszę”). Niektóre akronimy internetowe, takie jak 4U (for you, “dla ciebie”) czy B4 (before, “przedtem”) powstają na zasadzie metody rebusowej, przypominającej zasadę akrofonii (zobacz więcej: akrofonia, powstawanie liter z ideogramów).

Tag języka HTML <acronym>

W języku HTML istnieje także tag <acronym>, służący specjalnie do wskazywania akronimów, o składni typu:

Can I get this <acronym title="as soon as possible">ASAP</acronym>?

Co daje rezultat:

Can I get this ASAP?

Nie jest on wspierany w HTML5. Zastosowany tu angielski akronim ASAP znaczy as soon as possible, “jak najszybciej”.

Akronim jako forma pseudonimu

Akronim to także jedna z form pseudonimu, tworzona na podobieństwo akronimów w znaczeniu ogólnym. Tak utworzony pseudonim składa się z pierwszych liter lub głosek imienia lub nazwiska – np. Jot-ka, pseudonim Jana Kasprowicza. Inne rodzaje pseudonimów to allonim (użycie nazwiska innej osoby), anagram (przestawienie liter lub głosek nazwiska), geonim (od nazwy geograficznej), hagionim (hieronim, od imienia świętego), prenonim (użycie imienia zamiast nazwiska), pseudoandronim i pseudoginim (użycie odpowiednio nazwiska męskiego lub żeńskiego przez osobę przeciwnej płci). Dla tego znaczenia słowa “akronim” nie używa się synonimu “skrótowiec”.