Akcja

Akcja

Akcja – w terminologii literackiej, także filmowej i teatralnej: przebieg zdarzeń w obrębie fabuły utworu narracyjnego, dramatu lub filmu. Fabuła utworu literackiego (epickiego lub dramatu), a także filmu, którą charakteryzuje dynamika przebiegu zdarzeń budowana przez konflikty, perypetie i intrygi, zmierzająca do wyraźnie zaznaczonego w kompozycji utworu finału. Finał ten jest często niespodziewany i zaskakujący, stanowiąc punkt kulminacyjny całego utworu. Dynamicznie przedstawione działania i przeciwdziałania bohaterów utworu zmierzają do osiągnięcia określonych celów. Potocznie termin “akcja” bywa używany wymiennie z terminem “fabuła”.

Akcja wyznacza wyraziście zarysowany, przejrzysty układ zdarzeń, a także działań bohaterów utworu, wątków i konfliktów fabularnych. Przejrzystość ta może być wprawdzie niekiedy celowo zakłócana, tak, by zdezorientować odbiorcę (zwłaszcza w powieściach kryminalnych lub – w utworach dramatycznych – w perypetii). Układ zdarzeń w utworach o wyraźnie zarysowanej akcji jest zazwyczaj jednowątkowy. Częsty jest także dwuwątkowy układ akcji, obejmujący dwa skontrastowane wątki. Drugi z nich to tzw. kontrakcja. Kontrakcja rozwija się tak, by zakłócić celowość przebiegu wątku głównego. Inne obok kontrakcji środki zakłócające wyrazistość akcji i wzmagające napięcie to np. retardacja (opóźnienie wydarzenia), zawieszenie akcji, kilmaks, suspens i kulminacja.

W innych językach: Język angielski – plot (także action, przy czym termin ten odnosi się głównie do działań bohaterów, w odróżnieniu od sfery dialogowej, uczuciowej, treści i świata przedstawionego utworu narracyjnego). Język niemiecki – Handlung. Język francuski – intrigue lub action.

Fazy akcji: zawiązanie akcji, rozwinięcie, rozwiązanie akcji

Główne fazy akcji to zawiązanie akcjirozwinięcie i rozwiązanie akcji. Wyróżnia się ponadto w wielu utworach ekspozycję, punkt kulminacyjny i perypetię. Budowa akcji obejmuje więc w sumie trzy lub sześć faz.

Zawiązanie akcji to przedstawienie konfliktu wyjściowego utworu. Wstępny etap akcji budowanej według klasycznych zasad – zarysowanie głównego konfliktu utworu i wprowadzenie głównych bohaterów.

Rozwinięcie akcji to stopniowanie dramatyzmu następujących po sobie w czasie zdarzeń. Jest to najbardziej rozbudowana część przebiegu akcji, obejmująca większość zdarzeń przedstawianych w utworze. Zarysowane w zawiązaniu akcji konflikty zmierzają ku rozwiązaniu.

Punkt kulminacyjny (określany także rzadziej jako “klimaks”) to moment, w którym napięcie przeciwstawnych dążeń postaci osiąga największą wyrazistość. O ile w utworze nie występuje perypetia, punkt kulminacyjny bezpośrednio poprzedza rozwiązanie akcji. Najbardziej typowy jest dla utworów dramatycznych, w których oznacza szczytowe nasilenie konfliktu (w tragediach – konflikt tragiczny). Przeciwieństwem klimaksu jest niekiedy (w odniesieniu do pojęcia akcji) antyklimaks, jest to jednak termin o bardziej złożonym znaczeniu.

Występująca w wielu utworach ekspozycja poprzedza zawiązanie akcji. Stanowi, najczęściej statyczny, zarys sytuacji zdarzeniowej w punkcie wyjściowym utworu, zapoznającym odbiorcę z głównymi problemami i konfliktami. W odróżnieniu od zawiązania akcji we właściwym sensie, nie charakteryzuje się dynamiką zdarzeniową, może stanowić np. zewnętrzną relację narratora.

Perypetia to niespodziewane zdarzenie, nagle odmieniające bieg akcji, przed samym jej finałem. Wikła dotychczasowy przebieg akcji, często stawiając głównego bohatera przed przełomem życiowym. Może występować tak w utworach dramatycznych, jak i epickich, częściej jednak w dramatycznych. Najbardziej typowa jest jednak dla komedii.

Rozwiązanie akcji jest to końcowy etap jej przebiegu, w którym następuje rozstrzygnięcie zasadniczego konfliktu utworu. Szczególnym typem rozwiązania akcji jest happy end (szczęśliwe zakończenie).

Akcja powieści, akcja dramatu

Akcja stanowić może element szerszej, wielowątkowej fabuły. Stanowić może wtedy zasadę organizacyjną jednego z jej wątków, najczęściej wątku głównego – dotyczy to zwłaszcza fabuły powieści. Wśród powieści, najsilniej zarysowana akcja występuje w podgatunkach powieściowych przynależących do literatury popularnej. Do podgatunków tych należą powieść sensacyjna, powieść kryminalna, thriller czy western. Wśród innych gatunków prozy narracyjnej szczególnie żywa akcja występuje w klasycznie skomponowanej noweli.

W bardzo wyrazistej formie akcja występuje także w gatunkach dramatycznych (tragedia, komedia). Dotyczy to jednak dramatów dynamicznych, w których występuje szybki rozwój zdarzeń – w odróżnieniu od dramatów statycznych, w których dominują układy sytuacyjne.

Akcja filmu

Pojęcia omówione w odniesieniu do dramatu i literatury narracyjnej i sama definicja akcji są często zbieżne także z problematyką akcji utworów filmowych (w języku angielskim film action lub action of the film). Akcja filmu jest to więc przebieg zdarzeń w utworze filmowym – nie musi ona przestrzegać przyczynowo-skutkowej sekwencji zdarzeń zachodzących w świecie przedstawionym utworu, realizując się przede wszystkim jako seria przeciwstawnych dążeń i działań postaci (zasada akcji i reakcji), które zmierzają do określonego celu. Zbudowana klasycznie odzwierciedla klasyczną budowę dramatu (ekspozycja, zawiązanie, rozwinięcie, punkt kulminacyjny, rozwiązanie). Jej istotnymi elementami są konflikt, intrygi, perypetie oraz, zwłaszcza w kinie popularnym, suspens.

Wyrazistość zarysowania akcji różni się, zależąc przede wszystkim od sposobu konstrukcji konkretnego utworu filmowego oraz właściwości gatunku, do którego utwór ten przynależy. Istnieją gatunki i formy filmu (filmu fabularnego) niemal pozbawione akcji, takie jak impresja dokumentalna, film abstrakcyjny czy film poetycki. Istnieją też takie tematy i gatunki filmowe, w których odgrywa ona zasadniczą rolę, jest najbardziej eksponowanym elementem treściowo-konstrukcyjnym dzieła – należą do nich np. dreszczowiec (thriller), film sensacyjny, film przygodowy, film kryminalny, film gangsterski, film wojenny i western. Akcentowanie roli akcji w narracji typowe jest także dla niektórych kinematografii narodowych – widoczne jest szczególnie w filmie amerykańskim (historyk filmu Richard Schickel uważa, że filmy amerykańskie w odróżnieniu od europejskich nie przemawiają do widzów subiektywnym tonem, a przy definiowaniu występujących w filmie postaci posługują się mniej dialogiem, a bardziek właśnie akcją). Różnorodne są też sposoby operowania narracją i przeplatania wątków – tak np. akcja równoległa polega na opowiadaniu wielu wątków na zmianę.

Przypadkiem charakterystycznym, w którym akcja przejawia się szczególnie intensywnie i w zamierzeniu szczególnie silnie oddziałuje na widza jest osobny gatunek filmowy, tzw. film akcji (żargonowo także “film akcyjny”). Stanowi on taki typ konstrukcji utworu filmowego, w którym dynamika (szybkość, intensywność) przebiegu zdarzeń jest szczególnie wyeksponowana. W terminologii filmowej występuje także określenie “sceny akcyjne”, oznaczające sceny spektakularne, naładowane zdarzeniami. Specyficzne odmiany akcji filmu tworzą np.: montaż równoległy (w języku angielskim parallel action) – w którym pokazuje się na ekranie jednoczesne działania dwóch lub więcej nurtów akcji ukazanych w tym samym czasie, ale w odmiennej przestrzeni; sama praca kamery, w tym rozpoczęcie kręcenia ujęcia na polecenie reżysera; sceny aktorskie.

W języku angielskim: film action lub action of the film.

Komenda na planie filmowym – Akcja!

Akcja! (w języku angielskim Action!) to w terminologii filmowej także wydawana przez reżysera komenda na planie filmowym. Oznacza ona rozpoczęcie pracy aktorów.

Etymologia

W łacinie słowo actio (genetivus actionis) oznacza “działanie”, “czynność”. Oznaczać może także “ustny wykład”, “czynność urzędową” oraz “rozprawę sądową” (także: “skarga sądowa”, “powództwo”). W retoryce termin actio oznacza jedną z figur retorycznych. Wyraz pochodzi od czasownika agoagereegiactum – “robić”, “czynić”, “prowadzić”.

Frazy: akcja literaturaakcja a fabuła.