Akant

Akant

Akant – rodzaj roślin (Acanthus) z rodziny akantowatych (Acanthaceae). Znany przede wszystkim z tego, że liść akantu stał się jednym z ornamentów najczęściej występujących w sztuce dekoracyjnej i architekturze (rzeźba architektoniczna). Znanym ornamentem stały się także kwiat akantu oraz wić akantu.

Rośliny należące do tego rodzaju, krzewy i byliny, rosną w stanie dzikim w regionie śródziemnomorskim, a także w Azji: rodzaj obejmuje około 50 gatunków. Ich liście są duże i głęboko wycięte, często kolczaste. Różowe kwiaty zbierają się kłosy (kwiatostany kłosowate). Wiele gatunków, zwłaszcza akant długolistny (Acanthus longifolius) uprawia się jako rośliny ozdobne – nie jest on w pełni mrozoodporny, bywa jednak uprawiany w Polsce. Gatunkiem typowym jest akant miękki (Acanthus mollis), wzorem motywu dekoracyjnego stał się jednak przede wszystkim akant kłujący (Acanthus spinosus). Motyw liści akantu stosowany pojedynczo (np. w kolosach), w układzie kielichowym (w głowicach kolumn korynckich i kompozytowych) oraz we fryzach ciągłych najbardziej przypomina naturalne liście rośliny. W rzemiośle artystycznym jest to natomiast przeważnie motyw silnie stylizowany.

Akant w sztuce starożytnej

W ornamentyce akant występuje już od starożytności, pojawiając się aż do czasów współczesnych. W sztuce starożytnej typowy był zwłaszcza dla porządku korynckiego. Także już w starożytności stał się częstym elementem dekoracji wyrobów rzemiosła artystycznego. Pojawił się w V wieku p.n.e. jako charakterystyczny element kapiteli kolumn korynckich – według Witruwiusza jako pierwszy zastosował go Kallimachos. Występował także we fryzach ściennych, oraz jako dekoracja dachów świątyń, w konsolach i akroterionach (naszczytnikach).

Głowica (kapitel) kolumny korynckiej składała się z trzonu (kalatos) otoczonego dwoma rzędami liści akantu. Najbardziej znanym przykładem użycia liści akantu w obrębie porządku korynckiego jest ateńska świątynia Zeusa Olimpijskiego. Następnie, w sztuce rzymskiej, liście akantu stały się także typowym elementem porządku kompozytowego, w którym głowica kolumny jest trójwymiarową kombinacją spiral przypominających rogi baranie (woluty, element zaczerpnięty z porządku jońskiego) i pełnych liści akantowych (element zaczerpnięty z porządku korynckiego)

Akant w sztuce nowożytnej

Wytworzone w starożytności różne typy tego ornamentu w poszczególnych okresach stylowych przybierały rozmaite formy, szczególnie w sztuce baroku i rokoka. Należą do nich: akant mięsisty, o bardzo dużych, bujnych liściach, głównie w latach 1680-1690; akant suchy, około 1700 roku; akant płomienisty, obok rocaille najbardziej typowy ornament rokoka, który pojawił się około 1725 roku.

Liść akantu stał się ulubioną dekoracją kilku stylów w meblarstwie i dekoracji wnętrz. Jako popularny motyw dekoracji rzeźbiarskiej mebli pojawił się w okresie renesansu. Obok muszli, liście akantu dominowały w ornamentyce stylu królowej Anny (Anglia, początek XVIII wieku). W meblach i wnętrzach w stylu Ludwika Filipa (Francja, początek XIX wieku) lubiano toczone detale i medaliony porcelanowe w deseniach akantu. W sztuce polskiej ornamenty akantowe stanowiły najczęściej występujący element bogatej dekoracji rzeźbiarskiej mebli gdańskich.

Liście akantu stały się częstym motywem dekoracyjnym także w grafice, szczególnie jako element dekoracji książek i ilustracji książkowych. Były także jednym z podstawowych motywów zdobniczych renesansowej tkaniny jedwabnej. W formie ornamentu roślinnego z motywem akantu często występowały także labry, wielkie liście wyrastające z hełmu herbowego.