Sól attycka

Sól attycka

Sól attycka – określenie metaforyczne oznaczające taki sposób wysłowienia się, który łączy cięty dowcip z prostotą, dobrym gustem i elegancją wyrazu.

Ten sam związek frazeologiczny występuje także w wielu innych językach, np. w języku angielskim – Attic salt; w języku francuskim – sel attique; w języku niemieckim – Attisches Salz.

Sól i smak w starożytności

Samo słowo “sól”, tak u Greków, jak i u Rzymian, była częstym przenośnym określeniem dowcipu. Według Cycerona Scipio omnes sale superabat – “Scypion przewyższał wszystkich dowcipem” (dosłownie “solą”). Łacińskie słowo sal (dopełniacz salis) oznacza nie tylko sól, słoną wodę, słony smak czy nawet morze, ale też smak w ogóle, dobry gust, bystry umysł, dowcip, humor. Wiąże się to z faktem, że silny smak soli (w dodatku raczej rzadkiego i drogiego w dawnych czasach towaru) utożsamiono wpierw ze smakiem w sensie fizjologicznym, a następnie z gustem, smakiem w sensie przenośnym.

Podobnie słowo greckie ἅλς, hals, oznaczać prócz soli mogło także dowcip. Jest to jednak w grece znaczenie o wiele rzadsze i mniej wyraziste, niż w łacinie, spotkać je można raczej u pisarzy późniejszych, jak Plutarch.

Słony dowcip

Także w języku polskim występuje bardzo podobne określenie – słony dowcip. Pierwotnie oznaczało ono dowcip “mocny”, po prostu “dobry” – dziś jednak nazywa się tak raczej żarty o nieprzyzwoitym, wulgarnym charakterze.W języku polskim mowa “zaprawiona solą” to zresztą nie tylko mowa dowcipna czy sprośna, ale także roztropna i rozważna.

Sól attycka i attycyzm

W określeniu “sól attycka” ma się na myśli nie tylko samą ciętość dowcipu, ale także precyzję i trafność. Wytworność i elegancka prostota charakteryzowały wymowę attycką w szczytowym okresie jej rozwoju – złoty wiek retoryki greckiej to V i IV wiek p.n.e. (żyli wtedy najsławniejsi mówcy attyccy, jak Lizjasz, Izokrates, Demostenes).

Ideał stylistyczny klasycznej retoryki ateńskiej podjęty został i był kontynuowany przez kierunek w retoryce znany jako attycyzm. Reprezentanci attycyzmu rygorystycznie przestrzegali czystości języka (a konkretnie czystości klasycznego dialektu attyckiego, którym posługiwali się wielcy mówcy ateńscy) oraz dążyli – w odróżnieniu od reprezentantów azjanizmu – do prostoty i surowości stylu retorycznego, realizując tym samym ideał stylistyczny zawarty w wyrażeniu “sól attycka”.