Leon Battista Alberti

Leon Battista Alberti : architekt i teoretyk sztuki epoki renesansu, humanista, pisarz, uczony.

Giovanni Battista Agucchi

Giovanni Battista Agucchi: teoretyk sztuki okresu renesansu, sekretarz papieski.

Aktualizm: geologia

Aktualizm geologiczny, uniformitaryzm, uniformitarianizm: jedna z podstawowych zasad geologii, w wyjaśnianiu przeszłości Ziemi należy opierać się wyłącznie na obserwacji sił działających obecnie.

aktualizm

Aktualizm, aktualizm filozoficzny: określenie stanowisk odkreślających rolę stawania się i zmienności w strukturze ontycznej rzeczywistości, zwłaszcza idealizm aktualny Giovanniego Gentile. Podobne stanowiska występują także w teologii i antropologii filozoficznej (przede wszystkim związanej z teologią protestancką). W innych znaczeniach termin ten występuje w psychologii (psychologia Wilhelma Wundta i jego kontynuatorów) oraz w naukach przyrodniczych i filozofii przyrody (zasada aktualizmu i aktualizm geologiczny). W naukach przyrodniczych określa się tak koncepcje podkreślające ciągłość procesów zachodzących w przyrodzie.

astronomia

Astronomia: definicja, przegląd zagadnień, historia astronomii.

Argumentacja

Argumentacja: zespół czynności podejmowanych w celu uzasadnienia jakiegoś poglądu, jakiejś tezy. Są to tak czynności mentalne, jak i czynności werbalne (akty mowy). Argumentacja może być rozumiana także jako uporządkowany zestaw argumentów użytych przez osobę przekonującą do czegoś. Budowa tego szeregu opiera się przede wszystkim na przyjętej przez argumentującego ocenie jego skuteczności, która bywa określana terminem taktyka argumentacyjna.

Aparatura

Aparatura: w technice – zespół przyrządów i urządzeń (aparatów) współpracujących ze sobą przy wykonywaniu określonych z góry zadań, np. aparatura chemiczna, aparatura pomiarowa. W prakseologii – rzeczy stanowiące człony działania.

Animal symbolicum

Animal symbolicum – wyrażenie łacińskie, znaczące dosłownie “zwierzę symbolizujące”, “zwierzę tworzące symbole”. Koncepcja człowieka Ernsta Cassirera.

Analiza treści

Analiza treści: w terminologii socjologicznej, metodologicznej i medioznawczej określenie wieloznaczne. Synonim terminu analiza zawartości, rodzaj analizy zawartości lub samodzielna, odmienną od analizy zawartości metoda badania treści.

Dyskurs

Dyskurs: każdy komunikat dłuższy niż zdanie. Dyskurs jest przedmiotem zainteresowania filozofów i badaczy kultury (postmodernizm, poststrukturalizm) oraz językoznawców.

Argumentum ex concessis

Argumentum ex concessis: chwyt erystyczny oparty na przesłankach, w które wierzy jego adresat, ale niekoniecznie sam argumentujący; argument ze zgody, z przyzwolenia.

Argumentum ad exemplum

Argumentum ad exemplum (argumentum ab exemplum, argumentum ad exemplis, argumentum ab exemplis): argument oparty na przykładach.

Argumentum a silentio

Argumentum a silentio, argumentum ex silentio: argument podważający prawdziwość jakiejś tezy na podstawie braku doniesień, relacji świadków (argument z milczenia).

A fortiori

A fortiori, także argumentum a fortiori lub argument a fortiori: określenie obejmujące łącznie wnioskowania według argumentum a maiori ad minus oraz według argumentum a minori ad maius, typu “skoro tak…, to tym bardziej…”.

Argumentum ad vertiginem

Argumentum ad vertiginem: “argument do lekkomyślności”; chwyt erystyczny, a także wypowiedzi w sytuacjach, w których oponent nie jest w stanie zrozumieć powagi argumentacji merytorycznej.

Argumentum ad reverentiam

Argumentum ad reverentiam: chwyt erystyczny, argument wykorzystujący szacunek i podziw odbiorców żywiony wobec określonych osób.

Argumentum ad populum

Argumentum ad populum: chwyt erystyczny, argument do tłumu, ludu. Pozyskanie słuchaczy do swoich poglądów poprzez odwołanie się do instynktów, przesądów, dumy narodowej.

Argumentum ad passiones

Argumentum ad passiones: ogólne określenie argumentów erystycznych odwołujących się do namiętności, uczuć, emocji.

Argumentum ad personam

Argumentum ad personam: chwyt erystyczny, argument skierowany przeciw osobie i jej cechom, nie przeciw innym argumentom.

Argumentum ad misericordiam

Argumentum ad misericordiam: argument odwołujący się do litości. Polega on na wzbudzeniu w drugiej osobie współczucia w celu pozyskania jej dla swoich racji.

Argumentum ad metum

Argumentum ad metum: chwyt erystyczny, argument odwołujący się do strachu (lęku, trwogi).

Argumentum ad absurdum

Argumentum ad absurdum lub argumentum ab absurdo, także w formie argument ad absurdum: dosłownie “argument odwołujący się do absurdu”. W logice, w prawie.

Błąd wielu pytań w jednym

Błąd wielu pytań w jednym: błąd logiczny polegający na postawieniu pytania z nieprawdziwym lub wątpliwym założeniem.

Opinio communis

Opinio communis – wyrażenie łacińskie znaczące dosłownie “powszechna opinia”, “wspólna opinia”, “utarte zdanie”, “powszechny pogląd”, “powszechne mniemanie”. Communis opinio doctorum. Sententia communior, ergo verior.

Alienacja

Alienacja – proces, w którym wytwory człowieka lub elementy istoty człowieka stają się dla niego czymś obcym – stają się samodzielną rzeczywistością.

Askryptor

Askryptor, nondeskrypytor, niedeskryptor: odpowiednik słowny deskryptora. Askryptory stosowane są w systemach informacyjno-wyszukiwawczych, zwłaszcza w tezaurusach.

Aktualne Problemy Informacji i Dokumentacji

“Aktualne Problemy Informacji i Dokumentacji. Organ Centralnego Instytutu Informacji Naukowo-Technicznej i Ekonomicznej, poświęcony zagadnieniom teorii i praktyki informacji”: czasopismo wydawane w latach 1953-1990.

Amor vacui

Amor vacui: wyrażenie łacińskie, “miłość do pustki (próżni)”, “umiłowanie pustki”. Występuje głównie w terminologii sztuk pięknych, przeciwieństwo horror vacui.

Adorno

Theodor Adorno: niemiecki filozof, myśliciel społeczny i polityczny, teoretyk kultury, muzykolog i kompozytor. Współtwórca teorii krytycznej, przedstawiciel szkoły frankfurckiej.

Plotka

Plotka: zjawisko społeczno-kulturowe, fałszywa wiadomość powtarzana z ust do ust. Plotka w perspektywie antropologicznej.

Bohater pozytywny

Bohater pozytywny: postać literacka skonstruowana tak, by odbiorca uznał jej działania za właściwe. Pozytywnie ocenia ją także narrator i sam autor utworu. Zwłaszcza literatura tendencyjna, dydaktyczna, pozytywizm, socrealizm, literatura popularna.

Arbitralność języka

Arbitralność języka, konwencjonalność języka: właściwość języków naturalnych. Nie zachodzi związek naturalny między wyrażeniami a tym, do czego się odnoszą.

Aksjologia języka

Aksjologia języka: system wartości przyjętych przez społeczność użytkowników danego języka. Także aksjologia językoznawcza (aksjologia lingwistyczna), nauka traktująca o problemie wartości w języku.

Argumentum ad ignorantiam

Argumentum ad ignorantiam: chwyt erystyczny, argument odwołujący się do ignorancji, niewiedzy współdyskutanta – szczególnie do braku możliwości przedstawienia kontrdowodu dla tezy jego oponenta.

Argumentum ad crumenam

Argumentum ad crumenam: erystyczny sposób argumentowania, odwołanie się do statusu materialnego oponenta lub obietnica korzyści.

Argumentum ad hominem

Argumentum ad hominem: chwyt erystyczny. Przytoczenie na poparcie swojego stanowiska racji przyjętych przez stronę przeciwną lub racji wynikających z założeń przyjętych przez stronę przeciwną.

Argumentum ad baculum

Argumentum ad baculum: argumentacja erystyczna polegająca na werbalnej groźbie użycia siły lub aktualnym zastosowaniu środków przymusu wobec oponenta.

Argumentum ad auditorem

Argumentum ad auditorem: argument do audytorium, argument do słuchacza. Trop erystyczny, argumentowanie przez odwołanie się nie bezpośrednio do oponenta, ale do emocji audytorium.

Absurd

Absurd: definicja w logice – wyrażenie sprzeczne wewnętrznie. W filozofii – głównie egzystencjalizm. Absurd a nonsens. Reductio ad absurdum.

Fatum

Fatum: w mitologii rzymskiej – los, przeznaczenie (personifikacja), także wola bogów. W filozofii – ślepa wola, hemajrmene, źródło pojęcia “fatalizm”.

Faktyczność

Faktyczność: w terminologii filozoficznej, zwłaszcza u fenomenologów i egzystencjalistów (Sartre, Heidegger, Husserl, Habermas). Także faktyczność zobowiązań.

Racjonalność

Racjonalność: racjonalność w metafizyce, racjonalność ontologiczna, racjonalność w kulturze greckiej. Działania racjonalne. Myślenie racjonalne. Racjonalne postępowanie. Racjonalność intersubiektywna, racjonalność substancjalna. Racjonalność ekonomiczna, czyli racjonalność gospodarowania.

Aktywizm

Aktywizm: stanowiska i nurty filozoficzne przyznające pierwszeństwo czynowi i działalności nad myśleniem i intelektem.

Akt mowy

Akt mowy: użycie przez konkretnego użytkownika w konkretnej sytuacji konkretnego wypowiedzenia. Austin, Searle i Paul Grice – teoria aktów mowy. Pojęcie aktu mowy w językoznawstwie.

Joel Barlow

Joel Barlow: Autor eposu The Columbiad i bardziej dziś cenionego Hasty Pudding. Dyplomata amerykański, myśliciel polityczny, zwolennik ideałów rewolucji francuskiej.

Agon

Agon: w języku greckim rywalizacja, spór, igrzyska, zawody. Termin dotyczy zawodów sportowych, w tym igrzysk olimpijskich, oraz innych konkursów, muzycznych i poetyckich. W teatrze greckim element tragedii i komedii. Także konkurs tragików organizowany w starożytnych Atenach w Wielkie Dionizje. Pojęcie kluczowe dla kultury starożytnej Grecji – społeczeństwo greckie określa się wręcz jako “społeczeństwo agonistyczne”.

Agon: teatr

Agon: teatr grecki. Definicja agonu – komedia attycka i tragedia grecka. Ajschylos, Sofokles, Eurypides. Poza tym zawody tragików, konkurs na najlepszą tragedię, które odbywały się w Wielkie Dionizje i inne święta w Atenach i Grecji.

Adagium

Adagium: kultura średniowieczno-renesansowa stosuje rozróżnienie adagium/proverbium. Adagium pochodzi ze starożytności pogańskiej, proverbium z Pisma Świętego. W języku polskim znaczenie odmienne niż przy angielskim i francuskim “adage” – tam słowo to oznacza raczej przysłowie pochodzenia ludowego.

Absolut: filozofia indyjska

Absolut: filozofia indyjska Główny artykuł: Absolut. Absolut w filozofii indyjskiej – w filozofii indyjskiej znaleźć można wiele odpowiedników zachodniego pojęcia “Absolut”, tak o charakterze osobowym, jak i nieosobowym. Odpowiednikami o charakterze osobowym, obok treści filozoficznej posiadającymi także religijną, są np. dewa (deva, bóg lub półbóg, istota wyższa od człowieka: w buddyzmie i hinduizmie) i Iśwara (Īśvara, Najwyższa Istota, pan, władca).  … Czytaj dalej

Abstractio formalis

Abstractio formalis (średniowiecznołacińskie „wyodrębnianie aspektu formalnego”): w teorii poznania; pol. abstrakcja formalna, abstrakcja intensywna. W obecnym w tradycji scholastycznej, a przedstawionej przez Kajetana (Caietanus, Tommaso de Vio) podziale abstrakcji pojęcie przeciwstawiane abstractio totalis.

Absolut: filozofia współczesna

Absolut: filozofia współczesna Główny artykuł: Absolut. Absolut w filozofii współczesnej – silnie obecna w filozofii idealizmu niemieckiego problematyka Absolutu w filozofii współczesnej straciła na znaczeniu: wiele kierunków filozoficznych współczesności nie włącza Absolutu do swojej aparatury pojęciowej. Wyjątkiem są z jednej strony pewne kierunki filozoficzne o nastawieniu mistycznym i irracjonalistycznym, w których Absolut uznawany jest za poznawalny na podstawie doświadczenia subiektywnego, … Czytaj dalej

Absolutyzm aksjologiczny

Absolutyzm aksjologiczny Absolutyzm; absolutyzm aksjologiczny (nowołac. absolutismus, z łac. absolutus – “bezwzględny”) – w aksjologii  ogólnej pogląd dotyczący wartości takich jak Dobro, Prawda i Piękno, przeciwstawny relatywizmowi aksjologicznemu. Według absolutyzmu aksjologicznego wartości te nie zależą od subiektywnych nastawień i poglądów jednostek, od procesów historycznych i społecznych, interesów ekonomicznych poszczególnych jednostek i grup. Stanowią natomiast autonomiczne kategorie rzeczywistości, o niezmiennym i … Czytaj dalej

Absolutyzm epistemologiczny

Absolutyzm epistemologiczny Absolutyzm epistemologiczny; absolutyzm; absolutyzm teoriopoznawczy (nowołac. absolutismus, z łac. absolutus – “bezwzględny”) – w teorii poznania pogląd dotyczący wartości wytworów poznawczych, przeciwstawny relatywizmowi epistemologicznemu. Według absolutyzmu epistemologicznego wartość wytworów poznawczych może mieć charakter bezwzględny. Odnosi się to w szczególności do teorii prawdy: według absolutyzmu teoriopoznawczego prawdziwość zdań i sądów nie jest zależna od czasu, miejsca, osoby głoszącej dany pogląd … Czytaj dalej

Absolut: filozofia nowożytna

Absolut: filozofia nowożytna Główny artykuł: Absolut. Absolut w filozofii nowożytnej – termin “Absolut” pojawia się w filozofii u schyłku średniowiecza, szczególnie u Mikołaja z Kuzy, myśliciela przełomu średniowiecza i nowożytności. Szeroko rozpowszechnił się jednak dopiero w kulturze intelektualnej oświecenia (zwłaszcza dzięki Wolterowi), co pozostawało w związku z panującymi w niej prądami deistycznymi. Racjonalizm nowożytny i oświecenie W myśli Kartezjusza Absolut … Czytaj dalej

Absolut: filozofia starożytna

Absolut w filozofii starożytnej – w filozofii starożytnej nie istniał jeszcze bezpośredni odpowiednik terminu “absolut”, jego pełnego odpowiednika o charakterze pojęciowym dopatrywać można się w późnostarożytnej koncepcji prajedni Plotyna. Istniało jednak wiele pojęć o zbliżonym charakterze.

Absolut: filozofia średniowieczna

Absolut: filozofia średniowieczna Główny artykuł: Absolut. Absolut w filozofii średniowiecznej – u zarania dojrzałej myśli średniowiecza Bóg rozumiany jako Absolut obecny jest wyraźniej w przedstawionej przez Anzelma z Canterbury koncepcji ontologicznego dowodu na istnienie Boga: u Anzelma z Canterbury jest to jednak wciąż koncepcja o charakterze w dużej mierze apologetycznym. Pełną i pozbawioną dominacji elementu apologetycznego, tj. czysto filozoficzną i … Czytaj dalej

Absolut

Abolut: “filzoficzny odpowiednik Boga”, byt konieczny i niezłożony, stanowiący rację bytów przygodnych i złożonych. Doskonały, pełny, bezwzględny. Także: to, co w danym układzie nie jest zrelatywizowane do niczego innego.

Leszek Nowak

Leszek Nowak Leszek Nowak, ur. w 1943 w Więckowicach, zm. 20 października 2009 w Poznaniu – polski filozof zajmujący się przede wszystkim filozofią nauki i metodologią nauk humanistycznych. Związany z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, należy do czołowych reprezentantów tzw. “szkoły poznańskiej” (poznańskiej szkoły metodologicznej). Początkowo myśl Leszka Nowaka nawiązywała przede wszystkim do pozytywizmu … Czytaj dalej