Bohater pozytywny

Bohater pozytywny

Bohater pozytywny – typ postaci literackiej (ewentualnie filmowej itp.). Postać literacka skonstruowana celowo tak, aby czytelnicy utożsamiali się z nią i solidaryzowali,  aby jej postępowanie uznawali za właściwe i godne naśladowania. Postać taka reprezentuje zazwyczaj także typ zachowań uznawanych za właściwe przez narratora i samego autora dzieła. Niekiedy bohater pozytywny stanowi wręcz porte-parole autora, czyli bohatera literackiego wypowiadającego się bezpośrednio w jego imieniu. Odbiorca dzieła nie ma oczywiście obowiązku zgadzać się z zamierzeniem autorskim – w związku z faktem, że ocena postępowania bohatera utworu wynika zasadniczo z nie zawsze podzielanego przez odbiorców przyjętego w danej kulturze systemu norm etycznych i estetycznych, a także wielu innych uwarunkowań historycznych i kulturowych.

Przeciwieństwo bohatera pozytywnego to bohater negatywny, typem bohatera negatywnego jest tzw. czarny charakter. Określenie “biały charakter” jest rzadziej stosowane i podobnie jak “czarny charakter” (Schwarzcharakter) powstało pod wpływem języka niemieckiego, a także angielskiego (odpowiednio “bad guy” i “good guy”, “black hat” i “white hat”). Oba terminy zresztą nie mają charakteru akademickiego, a ponadto stosowane są głównie w odniesieniu do filmów, komiksów, względnie literatury sensacyjnej i kryminalnej. Zbliżony charakter mają także określenia “protagonista” i “antagonista”, wywodzące się z teatru greckiego. Protagonista jest głównym bohaterem utworu literackiego (przede wszystkim dramatu, także filmu), najczęściej bohaterem pozytywnym. Antagonista był w teatrze greckim aktorem grającym drugą co do ważności rolę. Dziś określa się tak często przeciwnika głównego bohatera, przeważnie bohatera negatywnego.

W związku z faktem, że samo słowo “bohater”, “heros” budzi skojarzenia pozytywne, często bohaterów pozytywnych nazywa się wprost “bohaterami” utworu. Właśnie z tego powodu termin “bohater literacki” w znaczeniu ogólnym zastępuje się zresztą często nie budzącym tego rodzaju pozytywnych skojarzeń neutralnym terminem “postać literacka”. Zobacz też: antybohater.

W innych językach: Język angielski – positive hero. Język francuski – personnage positif. Język niemiecki – positiver Held.

Bohater pozytywny w literaturze tendencyjnej i popularnej

Bohaterowie pozytywni i bohaterowie negatywni szczególnie silnie obecni są, ze względu na funkcję tych typów twórczości literackiej, w literaturze tendencyjnej i literaturze dydaktycznej, w różnego typu utworach moralistycznych i moralizatorskich, parenetycznych czy przeznaczonych dla dzieci i młodzieży, a także np. agitacyjnych, propagandowych i homiletycznych. Bohater pozytywny to często kreacja w świadomy  sposób uproszczona. Z celową kreacją bohatera pozytywnego spotkać się można, poza literaturą tendencyjną i dydaktyczną, także w literaturze popularnej. To właśnie w literaturze popularnej uproszczenia psychologiczne i fabularne postaci literackich są szczególnie częste w wyraziste.

Pozytywizm i realizm socjalistyczny

W historii literatury polskiej silne przeciwstawienie bohaterów pozytywnych i negatywnych obecne było bardzo wyraźnie w literaturze tendencyjnej epoki pozytywizmu. Najbardziej wyraźne przeciwstawienie bohaterów negatywnych widoczne jest w literaturze socrealizmu (realizmu socjalistycznego, np. agitka), gdzie uwypuklenie cech negatywnych i pozytywnych ustalono odgórnie, ze względu na potrzeby propagandy, za wymóg formalny stawiany utworom.

Zobacz też: agitacja (z rozdziałem o środkach literackich i językowych agitacji), bohater zbiorowy, bohater liryczny.