Bajka

Bajka

Bajka – krótki utwór narracyjny pisany wierszem lub prozą, którego bohaterami są zwierzęta i ludzie (także rosliny lub przedmioty), zawierający pouczenie moralne. Pouczenie to zazwyczaj wypowiedziane jest wprost (jako morał bajki – najczęściej na końcu utworu) może też być dobitnie zasugerowane.

Morał występujący na końcu bajki określany jest terminem epimythion. Rzadziej występuje morał jako formuła początkowa – określa się go terminem promythion.

Bajka zwierzęca

Najbardziej typową i rozpowszechnioną formą bajki jest bajka zwierzęca. Przedstawiane w niej zwierzęta występują jako maski określonych typów ludzkich, a także charakterów, cech moralnych i zachowań. Zwierzęta występują tu jako znaki konwencjonalne, o znaczeniach łatwych do odszyfrowania, szeroko przyjętych w kulturze. W ten sposób w zwięzłej formie zastępują rozbudowaną charakterystykę cech moralnych i psychologicznych – tak np. lew oznacza siłę lub męstwo; lis oznacza spryt, przebiegłość; zając – tchórzliwość; baran – głupotę; wilk – brutalną siłę; mrówka – pracowitość. Relacje między bajkowymi zwierzętami są łatwym do odczytania odpowiednikiem ludzkich instytucji społecznych i relacji osobistych.

Za twórcę bajki zwierzęcej, w każdym razie o charakterze literackim, uważany jest Ezop. Ezop był greckim pisarzem okresu archaicznego – żył w VI wieku p.n.e. we Frygi w Azji Mniejszej, stąd nazywany jest często “Ezopem Frygiem”. Bajki ludowe, w tym zwierzęce, występują jednak w wielu kulturach i nie wiążą się z postacią Ezopa. Podobnie bajki literackie – nie tylko zwierzęce – znane są wszystkim wielkim cywilizacjom starożytnego Wschodu, w tym indyjskiej, egipskiej, mezopotamskiej, chińskiej czy perskiej. Z pewnością jednak to Ezop uchodzić może za ojca europejskiej bajki literackiej, to na nim wzorowali się wszyscy wybitni bajkopisarze europejscy od starożytności po współczesność.

Bajka a alegoria

Bajka: literatura polska

Literatura staropolska

Nie są znane polskie bajki średniowieczne, motywy bajkowe pojawiają się jednak w egzemplach stosowanych przez kaznodziejów i w kronikach, np. w kronice Wincentego Kadłubka. Pierwsze polskie zbiory bajek powstawały w XVI wieku, wiążą się jednak w pewnej mierze jeszcze z tendencjami obecnymi w ogólnoeuropejskiej literaturze średniowiecznej, w której popularna była dydaktyzm. Przejawiał się on w powstających licznie przeróbkach bajek starożytnych, Ezopa, Fedrusa i Babriosa, w przyswajaniu motywów tradycyjnych. Do tego rodzaju tradycji należą jeszcze renesansowe bajki polskie, w tym pisany wierszem Żywot Ezopa Fryga Biernata z Lublina (1522, zachowane egzemplarze z 1578 – bajki stanowią jedynie część tego utworu) i  pisane prozą Fabuły Ezopowe, albo przypowieści (znane z druków XVII-wiecznych).

Dzieło Biernata z Lublina odznaczało się większymi wartościami literackimi niż anonimowe Fabuły Ezopowe, wkrótce jednak uległo zapomnieniu, zostało też wpisane na indeks ksiąg zakazanych. Starożytne wątki bajkowe spopularyzowały w Polsce dziś zapomniane Fabuły Ezopowe, które do XVIII wieku doczekały się bardzo wielu wydań. Biernat unowocześnił dawne wątki bajkowe, nawiązując często do aktualnych problemów społecznych. Unikał nadmiernego moralizatorstwa, starając się też o zwięzłość. Jego utwory są krótkie, przeważnie są to bajki narracyjne.

Typowo już renesansowe zbiory bajek polskich, często dodatki do innych dzieł, przynoszą wzbogacenie tematyczne bajki i większe zróżnicowanie gatunkowe. Pierwsze bajki epigramatyczne pisał w języku polskim Mikołaj Rej, który zamieścił kilkadziesiąt bajek w zbiorach Figliki i Źwierzyniec. Są to bajki różnej proweniencji, często Ezopowe. Rej zastosował pojemny wiersz 13-zgłoskowy, dzięki czemu treść bajki razem z morałem pomieścić można było w zaledwie czterech dystychach.

Tendencja do miniaturyzacji była typowa dla bajki polskiej okresu odrodzenia jako całości, bajka upodabniała się w ten sposób do innych lubianych gatunków literackich polskiego renesansu, takich jak fraszka i epigramat. Powstawały też nowe gatunki mieszane. Specyficzna dla kultury staropolskiej bajka herbowa

Bajka w literaturze polskiego oświecenia

Bajka polska w literaturze XIX i XX wieku