Atona

Atona

Wyrazy atoniczne, klityki

Atona (w liczbie pojedynczej atonon lub aton), także wyrazy atoniczneklitykiwyrazy nieakcentowane – wyrazy pozbawione własnego akcentu wyrazowego, wyrazy akcentowo obojętne. Najczęściej jednosylabowa partykuła, przyimek, zaimek lub słowo posiłkowe. Wyrazy nieakcentowane tworzą w obrębie wypowiedzenia całość akcentową (zestrój akcentowy) z innym, sąsiadującym wyrazem samodzielnym akcentowo, pełnoakcentowym – określanym jako wyraz ortotoniczny.

Wyrazy akcentowo obojętne łączą się w jeden zestrój akcentowy z wyrazem poprzedzającym lub z następnym wyrazem. Te wyrazy atoniczne, które łączą się akcentowo z następującym po nich wyrazem ortotonicznym, to proklityki (z łacińskiego vox proclitica). Te wyrazy atoniczne, które łączą się akcentowo z poprzedzającym je wyrazem ortotonicznym, to enklityki (z łacińskiego vox enclitica).

Przy szybkim tempie mówienia samodzielność akcentową utracić mogą wtórnie także wyrazy ortotoniczne. Zachowują się wtedy jak klityki w stosunku do wyrazu będącego jedynym nosicielem akcentu w danym zestroju akcentowym. Np. szybko wymówione czemu milczysz, gdzie akcentowana jest tylko sylaba mil.

Etymologia: z języka greckiego, ἄτονον, atonon – “pozbawiony akcentu”, “bez akcentu”, dosłownie “słaby”, “odprężony”.

W innych językach: Język angielski – atonicatonic word. Język francuski  – mot atone. Język niemiecki – Atonon lub unbetontes Wort.

Niekiedy terminy “atona” i “proklityki” utożsamia się ze sobą: czyni tak np. Marian Golias w swojej Gramatyce greckiej.

Wyrazy nieakcentowane w języku polskim

W języku polskim proklityki to spójniki (np. albo), przyimki (np. napoza) oraz partykuła nie przy dłuższych niż jedna sylaba formach osobowych czasownika (w innych przypadkach partykuła nie stanowi wyraz akcentowany). Przykłady: “wiosna albo lato” (gdzie wyraz “albo” łączy się akcentowo  z wyrazem “lato”), “pod płotem”, “nie śpicie”, ale: “nie mógł“, “nie jest” (tak partykuła “nie”, jak i czasownik otrzymują tu akcent wyrazowy).

Istnieją jednak pewne wyjątki: w niektórych utartych połączeniach wyrazowych, takich jak “we dnie”, wyraz normalnie stanowiący proklitykę otrzymuje akcent, natomiast wyraz normalnie akcentowany traci go.

Enklityki to w języku polskim:

a) Jednosylabowe formy deklinacyjne zaimków osobowych, a także jednosylabowe formy deklinacyjne zaimka zwrotnego. Przykłady: “dali mu”, “myje się”, “bali się go” (w ostatnim przykładzie występują dwie enklityki po sobie).

b) Partykuły byżeno, często pisane łącznie z poprzedzającym wyrazem ortotonicznym. Przykłady: “zrobiliby”, “powiedzcieże”, “poczekajcie no”.

c) Człony –sta i –set liczebników złożonych, pisane łącznie z wyrazem akcentowanym. Przykłady: “czterysta”, “osiemset”.

d) Końcówki ruchome czasownika, np. “chodziliśmy”, “mieliście”.

Jeśli następują po sobie dwa wyrazy nieakcentowane, proklityka i enklityka, całe połączenie może otrzymać akcent padający na pierwszą sylabę, np. połączenie “do nas”.

Enklityki i ich akcentowanie w języku łacińskim

W języku łacińskim enklityki, takie jak partykuły -que (i), -ne (czy) i -ve (lub), tworzące zestrój akcentowy z wyrazem poprzedzającym, wpływają na akcentowanie zestroju akcentowego jako całości. Tak np. wyraz “populus” akcentowany jest na trzecią sylabę od końca (akcent proparoksytoniczny), natomiast w zestawieniu “senatus populusque Romanus” na drugą sylabę od końca.

Atona w języku greckim

W języku greckim jest 10 enklityk: 1) negacja οὐ (οὐκ, οὐχ); 2) dwa spójniki – ὡς (“że”) i εἰ (jeżeli); 3) trzy przyimki – ἐν (“w”), εἰς (“do”) i ἐκ (ἐξ, “z”); 4) cztery nieakcentowane formy rodzajnika: ὁ, ἡ, οἱ, αἱ.

Niezgodnie z szerszej przyjętą współcześnie terminologią językoznawczą, Marian Golias w Gramatyce greckiej terminem “atona” obejmuje jedynie proklityki. W języku greckim występują następujące enklityki: 1) formy zaimka nieosobowego τις, τι (“ktoś”, “coś”); 2) przysłówki nieokreślone που, ποι, ποθεν, πως, πη, ποτε; 3) przypadki zależne zaimka osobowego ἐγώ (“ja”) – μου, μοι, με oraz zaimka osobowego σύ – σου, σοι, σε; niektóre partykuły, w tym: γε (“przynajmniej”), τε (“i”), νυν (“więc”), περ (“właśnie”); dwusylabowe formy indicativus praesentis (trybu oznajmującego) czasowników φημι (“mówię”) i ειμι (“jestem”).