Apostrofa

Apostrofa

Apostrofa – figura retoryczna stanowiący bezpośredni zwrot do osoby, bóstwa, upersonifikowanej idei lub przedmiotu (personifikacja adresata wypowiedzi). Zaliczana do figur myśli. Apostrofy cechują się patosem, ich styl jest zawsze podniosły i silnie literacki – przeciwstawia się mowie codziennej, prostej i użytkowej. Apostrofa występuje tak w przemówieniach, jak i w utworach literackich, zwłaszcza poetyckich. W osobnym znaczeniu termin występuje także w lingwistyce.

Etymologia: z języka greckiego – ἀποστροφή, apostrofe – “zwrot”, “odwrócenie się”. W innych językach: język angielski – apostrophe; język francuski – apostrophe; język niemiecki – Apostrophe. W łacinie występuje forma apostropha.

Apostrofa w literaturze

Spośród gatunków literackich występowanie apostrofy najbardziej charakterystyczne jest dla ody. Patos i podniosłość wprowadzane za pomocą apostrofy oraz silne wrażenie, które ma ona wywrzeć na czytelniku, wiąże się często z faktem, że rzeczywisty kontakt z jej adresatem (np. z bóstwem, księżycem) nie jest możliwy. W tym kontekście znaczeniowym apostrofa określana jest także terminem metabaza. Adresat kreowany w wypowiedzi to często postać fikcyjna, w wyraźny sposób odmienna od rzeczywistego odbiorcy dzieła, jego czytelnika; zazwyczaj nie jest on też głównym tematem dzieła. Niekiedy apostrofą nazywa się jednak także bezpośredni zwrot pisarza (podmiotu lirycznego, narratora) do czytelnika.

Apostrofy występują dość często w pisanych uroczystym stylem utworach poetyckich polskiego romantyzmu (np. Adam Mickiewicz – Oda do Młodości, Cyprian Kamil Norwid – Fortepian Chopina, Juliusz Słowacki – Grób Agamemnona). W poemacie dygresyjnym Słowackiego Beniowski sygnalizują często rozpoczęcie dygresji.

Apostrofa w retoryce

W retoryce bezpośredni zwrot do mówcy (często określany terminem aversio) nie zawsze odznacza się aż tak dużym stopniem patosu, co w poezji; adresatem częściej jest przy tym osoba rzeczywiście istniejąca. Także tu wypowiedź formułowana jest jednak w stylu podniosłym i uroczystym. Określa się tak zresztą nie tylko zwroty do osób nieobecnych w czasie wygłaszania mowy, ale także do słuchaczy. Z apostrofą w literaturze łączy apostrofę w retoryce przede wszystkim to, że nie wynika ona z naturalnego toku dialogu, mowy czy wypowiedzi pisemnej, ale wprowadzona jest dla efektu perswazyjnego lub estetycznego.

Powiązane środki i figury

Szczególnym przypadkiem apostrofy jest inwokacja – jest to umieszczona na początku utworu (szczególnie eposu) rozwinięta apostrofa stanowiąca prośbę o inspirację skierowaną do muzy lub innego bóstwa. Zbliżony charakter ma także aversio, w retoryce część mowy stanowiąca bezpośredni zwrot mówcy do audytorium, najczęściej właśnie w formie apostrofy. Formą bezpośredniego zwrotu do odbiorcy jest także adres (gatunek literacki) – zazwyczaj rozumiany jako rodzaj rozbudowanej petycji.

Apostrofa w językoznawstwie

Termin występuje niekiedy także w terminologii językoznawczej. Ma w niej znaczenie bardziej ogólne, niż w retoryce i literaturze – oznacza część zdania wyrażoną wołaczem (np. wyraz Tomku w zdaniu Tomku, podaj mi długopis). To samo znaczenie (zawołanie kogoś – w wołaczu lub w mianowniku) spotyka się także w języku ogólnym, potocznym.

Apostrofa: Przykłady

Przykłady z literatury polskiej:

Luno! ty córo niebios wysoka,
Boskiej podobna Temirze.
Siejesz czystego blask oka
Po gwiazdolitym szafirze.

Franciszek Dionizy Kniaźnin, Do księżyca.

O Polsko! póki ty duszę anielską
Będziesz więziła w czerepie rubasznym;
Póty kat będzie rąbał twoje cielsko,
Póty nie będzie twój miecz zemsty strasznym!

Juliusz Słowacki, Grób Agamemnona.

Oto – patrz, Fryderyku! To Warszawa […]

Cyprian Kamil Norwid, Fortepian Chopina.

Przykład z retoryki:

Kiedy wreszcie przestaniesz, Katylino, nadużywać naszej cierpliwości? (Quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra?)

Cyceron, Pierwsza katylinarka (In Catilinam I).