Apostrofa

Apostrofa

Apostrofa – figura retoryczna i środek stylistyczny stanowiący bezpośredni zwrot do określonej osoby, grupy osób, bóstwa (np. Muzy), a także upersonifikowanej idei lub przedmiotu (personifikacja adresata wypowiedzi). W retoryce zaliczana do figur myśli. Jej szczególnym rodzajem jest inwokacja, rozbudowana apostrofa umieszczona na początku utworu (szczególnie eposu).

Apostrofy cechują się patosem, ich styl jest zawsze podniosły i silnie literacki – przeciwstawia się mowie codziennej, prostej i użytkowej. Apostrofa występuje tak w przemówieniach, jak i w utworach literackich, zwłaszcza poetyckich. W poezji apostrofy charakterystyczne są szczególnie dla ody i eposu, a więc gatunków wywodzących się ze starożytności, które w późniejszych epokach literackich posługiwały się konwencjami klasycznymi. W osobnym znaczeniu termin ten występuje także w lingwistyce.

Etymologia: z języka greckiego – ἀποστροφή, apostrofe – “zwrot”, “odwrócenie się”. W innych językach: język angielski – apostrophe; język francuski – apostrophe; język niemiecki – Apostrophe. W łacinie występuje forma apostropha. Porównaj: apoteoza.

Apostrofa w literaturze

Spośród gatunków literackich występowanie apostrofy najbardziej charakterystyczne jest dla ody. Patos i podniosłość wprowadzane za pomocą apostrofy oraz silne wrażenie, które ma ona wywrzeć na czytelniku, wiąże się często z faktem, że rzeczywisty kontakt z jej adresatem (np. z bóstwem, księżycem) nie jest możliwy. W tym kontekście znaczeniowym apostrofa określana jest także terminem metabaza.

Adresat kreowany w wypowiedzi to często postać fikcyjna, w wyraźny sposób odmienna od rzeczywistego odbiorcy dzieła, jego czytelnika. Zazwyczaj adresat apostrofy nie jest on też głównym tematem dzieła (istnieją jednak wyjątki – przykład to Oda do wąsów Franciszka Dionizego Kniaźnina). Niekiedy apostrofą nazywa się jednak także bezpośredni zwrot pisarza (podmiotu lirycznego, narratora) do czytelnika.

Bardzo często kreowanym w wypowiedzi adresatem są byty, które nie mają zdolności słyszenia i (pełnego) rozumienia: przedmioty nieożywione, przedmioty abstrakcyjne, osoby nieobecne, zwierzęta, dzieci i zmarli. W przypadku apostrof skierowanych do zmarłych (np. ukochanych) miejsce patosu zajmuje często liryzm – jest tak np. w apostrofach skierowanych do zmarłej Urszulki w Trenach Jana Kochanowskiego.

Apostrofy występują dość często w pisanych uroczystym stylem utworach poetyckich polskiego romantyzmu (np. Adam Mickiewicz – Oda do Młodości, Cyprian Kamil Norwid – Fortepian Chopina, Juliusz Słowacki – Grób Agamemnona). W poemacie dygresyjnym Słowackiego Beniowski sygnalizują często rozpoczęcie dygresji.

Niekiedy apostrofy kieruje się bezpośrednio do odbiorców dzieła. Zdarzało się to zwłaszcza w literaturze średniowiecznej, kiedy utwory poetyckie (np. romanse rycerskie i poezja trubadurów) były często odczytywane na głos. Występujące w poezji średniowiecznej zwroty takie jak “oto słuchajcie, wielcy i mali” (or escutez, grans et meneurs – z poezji starofrancuskiej) sygnalizują po prostu rozpoczęcie recytacji utworu, a ich zadaniem jest nakłonienie słuchaczy do przerwania rozmów i innych zajęć. W poezji polskiego średniowiecza za przykład apostrofy tego typu można uznać incipit Lamentu świętokrzyskiego – “Posłuchajcie, bracia miła…”. Jest to jednak zarazem zwrot kierowany do całej ludzkości.

Apostrofy w retoryce

W retoryce apostrofa to bezpośredni zwrot do mówcy (często określany terminem aversio), który nie zawsze odznacza się aż tak dużym stopniem patosu, co w poezji. Adresatem przemówień częściej jest przy tym osoba rzeczywiście istniejąca. Także tu wypowiedź formułowana jest jednak w stylu podniosłym i uroczystym. Określa się tak zresztą nie tylko zwroty do osób nieobecnych w czasie wygłaszania mowy, ale także do słuchaczy. Z apostrofą w literaturze łączy apostrofę w retoryce przede wszystkim to, że nie wynika ona z naturalnego toku dialogu, mowy czy wypowiedzi pisemnej, ale wprowadzona jest dla efektu perswazyjnego lub estetycznego.

Powiązane środki stylistyczne i figury retoryczne. Apostrofa a inwokacja

Szczególnym przypadkiem apostrofy jest inwokacja – jest to umieszczona na początku utworu (szczególnie eposu) rozwinięta apostrofa stanowiąca prośbę o inspirację skierowaną do muzy lub innego bóstwa. Zbliżony charakter ma także aversio, w retoryce część mowy stanowiąca bezpośredni zwrot mówcy do audytorium, najczęściej właśnie w formie apostrofy. Formą bezpośredniego zwrotu do odbiorcy jest także adres (gatunek literacki) – zazwyczaj rozumiany jako rodzaj rozbudowanej petycji.

Apostrofa zbliża się też często do personifikacji, antropomorfizacji i prozopopei. Wiąże się to z faktem, że jej adresatami są często byty nieożywione, którym przydaje się cechy ludzkie, w tym oczywiście zdolność słyszenia i rozumienia treści apostrofy.

Apostrofy w językoznawstwie

Termin występuje niekiedy także w terminologii językoznawczej. Ma w niej znaczenie bardziej ogólne, niż w retoryce i literaturze – oznacza część zdania wyrażoną wołaczem (np. wyraz Tomku w zdaniu Tomku, podaj mi długopis). To samo znaczenie (zawołanie kogoś – w wołaczu lub w mianowniku) spotyka się także w języku ogólnym, potocznym.

Apostrofa: Przykłady

Przykłady z literatury polskiej:

Luno! ty córo niebios wysoka,
Boskiej podobna Temirze.
Siejesz czystego blask oka
Po gwiazdolitym szafirze.

Franciszek Dionizy Kniaźnin, Do księżyca.

O Polsko! póki ty duszę anielską
Będziesz więziła w czerepie rubasznym;
Póty kat będzie rąbał twoje cielsko,
Póty nie będzie twój miecz zemsty strasznym!

Juliusz Słowacki, Grób Agamemnona.

Oto – patrz, Fryderyku! To Warszawa […]

Cyprian Kamil Norwid, Fortepian Chopina.

Czego chcesz od nas Panie, za Twe hojne dary?
Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary?

Jan Kochanowski, Pieśń.

Przykład z retoryki:

Kiedy wreszcie przestaniesz, Katylino, nadużywać naszej cierpliwości? (Quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra?)

Cyceron, Pierwsza katylinarka (In Catilinam I).

Komentarze | Opinie | Forum