Antropomorfizacja

Antropomorfizacja

Antropomorfizacja – figura retoryczna i środek stylistyczny; polega na przypisaniu przedmiotom nieożywionym (tworom przyrody i kosmosu, pojęciom abstrakcyjnym, wytworom człowieka) lub ożywionym (roślinom i zwierzętom) cech ludzkich. Mogą to być cechy fizyczne lub psychiczne, a także właściwe tylko człowiekowi zachowania. Stanowi szczególny przypadek animizacji (zobacz: animizacja).

Etymologia: z języka greckiego; ἄνθρωπος, anthropos – człowiek; μορφή, morfe – kształt.

Specyficznym rodzajem antropomorfizacji jest antropopatia (przypisanie przedmiotom uczuć).

Synonimem antropomorfizacji jest antropomorfizm, pojęcie to odnosi się jednak w większej mierze do wyobrażeń wizualnych, plastycznych przedmiotów, w którym nadaje się im cechy ludzkie. Istnieje także rzeczownik antropomorfizowanie.

Antropomorfizacja a personifikacja

Antropomorfizację utożsamia się często w poetyce z personifikacją (uosobieniem), granica między nimi nie jest ostra. Zachodzą jednak różnice znaczeniowe. Po pierwsze, personifikacja to przedstawienie czegoś w postaci ludzkiej, jako człowieka. W przypadku antropomorfizacji przedmiotom nadaje się natomiast tylko pewne wybrane cechy ludzkie. Nie uczłowiecza się więc przedmiotu, nie przedstawia się go jako człowieka i nie likwiduje się jego naturalnej przynależności bytowej.

Jeszcze większe znaczenie ma większa niż w przypadku antropomorfizacji konwencjonalizacja personifikacji. Personifikacje stanowią często silnie utrwalone w historii literatury, konwencjonalne obrazy. Personifikacja może być więc rozumiana jako alegoria, ponieważ zachodzi w niej związek konwencjonalny między elementem znaczonym i znaczącym, którego odczytanie wymaga pewnej erudycji, znajomości konwencji literackich i kulturowych. W przypadku antropomorfizacji nie mamy natomiast do czynienia z alegorycznością, jest ona raczej swobodną psychizacją zjawisk świata przyrody.

Antropomorfizacja: Przykłady

Oto krużganki z wolna pełznąc szukały drzwi i mknąc
wokoło domów szły pochyło, zaułek kulał, obok płot
żywicą pachniał i czerwienią i tylko kędzerzawy sad
wstydliwie krył się w głąb podwórza.

Jan Śpiewak, Jesień

W chmur odbiciu – śpią żółwie…
Woda z niebem – coś snuje i współwie –
Tą współwiedzą drżą liście,
Kwiaty o niej ziołom dają znać

Bolesław Leśmian, W chmur odbiciu. W przykładzie tym mamy do czynienia z antropomorfizacją rozumianą jako łagodna psychizacja natury.

Maria wtedy od okna odeszła, a drzewa
Biły wielkimi dłońmi, szumiała ulewa

Krzysztof Kamil Baczyński, W takiej ciszy słyszała

Ten pąk róży, co dobył zaledwie pół skroni,
W uścisk liści od spodu tak czujnie ujęty

Bolesław Leśmian, Pieszczota

Antropomorfizacja w filmie

Kształty, cechy i zachowania właściwe istotom ludzkim nadawać można przedmiotom, pojęciom abstrakcyjnym i zjawiskom natury nie tylko za pomocą środków językowych i literackich, ale także za pomocą środków wizualnych, w tym filmowych. Szczególnie częstych przykładów antropomorfizacji w filmie dostarcza film animowany. Sylwetki, cechy i zachowania ludzkie nadaje się bardzo często bohaterom kreskówek – zwierzętom, np. filmów Walta Disneya, takim jak Myszka Miki czy Kaczor Donald. Zwłaszcza we wczesnych filmach Disneya częste jest także antropomorfizowanie przedmiotów, np. instrumentów muzycznych.

Znaczenie antropomorfizacji

Znaczenie pojęcia antropomorfizacji wykracza poza stylistykę i retorykę, nie stanowi ona jedynie źródła metafor  poezji i w języku potocznym. Antropomorfizacja ma często znaczenie także dla treści i fabuły całego utworu (tak np. w kreskówkach ze zwierzętami jest jednym z najbardziej przyciągających uwagę odbiorcy elementów). Może stać się nawet głównym ośrodkiem kompozycji całego utworu – jak w poemacie Łąka Bolesława Leśmiana.

Antropomorfizacja i antropomorfizm znalazły wyraz także w sferze mitologicznej i religijnej. Charakterystyczne są np. antropomorficzne przedstawienia bóstw egipskich, w których cechy ludzkie przypisuje się zwierzętom. Ujęcia antropomorfizujące obecne są szczególnie często w religii, mitologii, sztuce i poezji wczesnych cywilizacji ludzkich, a także w wyobrażeniach dzieci. Fakty te wiążą się ze światem pojęć człowieka pierwotnego, który wyobraża sobie rzeczywistość i rządzące nią siły na własne podobieństwo, eksterioryzuje swoje własne cechy na świat przyrody.