Antologia

Antologia

Antologia – publikacja zawierająca wybór utworów, fragmentów utworów lub sentencji, przy czym utwory te ukazały się już uprzednio; dokonany przez wydawcę naukowego i ogłoszony pod wybranym przez niego tytułem. Zazwyczaj ma się tu na myśli wybór pochodzący z dzieł więcej niż trzech autorów, konwencja ta nie jest jednak sztywno przestrzegana – zdarzają się nawet antologie utworów jednego autora. Jeśli antologie obejmują utwory różnych autorów, układa się je najczęściej według określonej tematyki (np. Cztery wieki poezji o Warszawie) lub według kryteriów historycznych i chronologicznych (np. Antologia poezji polskiego Oświecenia), względnie według kryteriów narodowych, językowych czy też ze względu na przynależność gatunkową.

W innych językach: język angielski – anthology; język francuski – anthologie; język niemiecki – Anthologie.

Początkowo antologie zbierały jedynie utwory poetyckie, przede wszystkim epigramy. Dziś także antologiami częściej nazywa się wybory poezji, niż wybory prozy. Z literatury pojęcie przeszło jednak do innych dziedzin, spotyka się antologie utworów muzycznych i utworów filmowych. Szczególne znaczenie ma antologia filmowa – termin ten oznacza film pełnometrażowy złożony z powiązanych w jakiś sposób fragmentów innych filmów, który inaczej niż antologia literacka stanowić może samodzielne artystycznie dzieło.

Nazwa antologii pochodzi z języka greckiego – oznacza ona “wieniec”, “zbiór kwiatów” (ἀνθολογία, anthologia, złożenie wyrazów ἄνθος, anthos – kwiat, i λέγω, lego – zbieram). Nazwą tą Grecy oznaczali wybory drobnych utworów poetyckich, szczególnie epigramatów. Łacińskie “florilegium” jest dosłownym przekładem tego słowa.

Podobny charakter mają:

  • almanach – publikacja ukazująca się co roku, lub antologia powstałych w tym samym czasie utworów różnych pisarzy.
  • analecta – wybór fragmentów z pism różnych autorów oraz wyciągów z dokumentów.
  • ana – wybór tekstów dotyczących jakiegoś zagadnienia (np. Varsaviana) lub autora (np. Valesiana).
  • florilegium – łaciński synonim antologii.
  • chrestomatia – wybrane utwory różnych autorów, głównie do użytku szkolnego.
  • wypisy – wybór fragmentów dzieł sporządzony do celów dydaktycznych.
  • stromata – “kobierzec”, zbiór uznanych za szczególnie cenne rozpraw filozoficznych lub utworów literackich.
  • katalekty – odmiana antologii lub wypisów, zbiór krótkich utworów.
  • synopsis – ogólny przegląd określonej publikacji lub zestawienie tekstów o tym samym temacie.
  • collectanea – rękopiśmienny lub drukowany zbiór materiałów, wypisów i wyciągów.
  • miscellanea – zbiór tekstów różnych autorów i o różnej treści.
  • silva rerum – “las rzeczy”, zbiór utworów o różnorodnej treści.

Antologia grecka i rzymska

Antologia grecka

Zbiory epigramatów greckich określa się terminem Anthologia Graeca (Antologia Grecka). Pierwszy taki zbiór sporządził około 60 roku p.n.e. Meleager z Gadary, nadając mu tytuł Stephanos, czyli Wieniec. Zbiór ten obejmował tak utwory samego Meleagra, jak i 46 innych poetów, tak współczesnych, jak i dawniejszych. Do poetów tych należeli np. Archiloch, Safona, Mojro i Simonides. Ułożone były one w porządku alfabetycznym. Za panowania cesarza Kaliguli Filip z Tesaloniki rozszerzył ten zbiór o utwory trzynastu poetów późniejszych od Meleagra – w ten sposób powstał tzw. Wieniec Filipa.

Podobne wybory układali później Diogenianos z Heraklei (II wiek n.e.), Stratos z Sardes (III wiek n.e. – wiersze erotyczne skierowane do chłopców) i Agatias z Myriny (V wiek n.e.). Powstało także kilka antologii mniejszych rozmiarów, np. Sylloge EuphenianaSylloge Parisina. Żaden z nich nie zachował się całkowicie do naszych czasów.

Ocalałe fragmenty starszych antologii zebrał w V wieku n.e. Konstantinos Kefalas. Jego sławny zbiór, zachowany do dzisiaj, to Antologia Palatyńska. Zbiór ten nie ma układu alfabetycznego (jak antologia Meleagra), ale rzeczowy – składa się z 15 ksiąg w układzie tematycznym. Bardzo znana jest także antologia, którą na podstawie Antologii Palatyńskiej – dodając jednak wiele nowych utworów – sporządził w XIII wieku bizantyjski mnich Maksym Planudes. Nosi ona tytuł Antologia Planudejska (Anthologia Planudea), składa się z siedmiu ksiąg. Antologię Planudejską opublikował po raz pierwszy Giovanni Lascaris we Florencji w 1497 roku.

W 1607 roku Claude Saumaise (Salmasius) odnalazł w bibliotece w Heidelbergu rękopis Antologii Palatyńskiej, kodeks zwany Codex Palatinus (Cod. Pal. 23, pochodzący z XI wieku). Nazwa antologii Kefalasa pochodzi właśnie od tytułu tego kodeksu. Saumaise dopisał także do Antologii Planudejskiej pochodzące z niego brakujące epigramy. Codex Palatinus ma także wiele późniejszych odpisów.

Antologia łacińska

Zbiór epigramatów łacińskich określa się terminem Anthologia Latina (Antologia Łacińska). Nie istnieje jednak taki zbiór pochodzący z czasów rzymskich. Prawdopodobnie za panowania cesarza Augusta powstał zbiór epigramatów erotycznych (fakt ten poświadczają Pliniusz i Geliusz), nie dochował się on jednak do naszych czasów. W VI wieku powstał natomiast zbiór sentencji łacińskich, który sporządził Luskoriusz.

Dopiero w okresie renesansu wyłoniła się idea zebrania w jeden zbiór rozproszonych krótkich utworów łacińskich. Pierwszy taki zbiór, o tytule Catalecta Veterum Poetarum, stworzył w 1573 roku włoski humanista Scaliger. Obejmował on 250 utworów. Obszerny zbiór w pięciu księgach ułożył w XVIII wieku Pieter Burman, nadając mu tytuł Anthologia Latina (Anthologia veterum Latinorum epigramatum et poematum). Obejmował on 1457 utworów. Nowsze antologie utworów łacińskich przedstawili m.in. Emil Bahrens (1879-1883), Alexander Riese i Franz Bücheler (1894) oraz J.W. Duff i A.M. Duff (1934).