Akt teatralny

Akt

Akt (akt teatralny, akt sztuki, akt dramatu, akt przedstawienia teatralnego) – w teatrologii i w teorii literatury: jednostka kompozycyjna dramatu, cześć utworu dramatycznego stanowiąca jego fragment o zamkniętym i spójnym treściowo oraz formalnie charakterze. Podrzędnymi wobec aktu jednostkami kompozycyjnymi są zazwyczaj sceny i odsłony. Akt zawiera w sobie wyraźnie określony odcinek akcji utworu dramatycznego, przeważnie zamknięty jakimś zdarzeniem kluczowym dla jej przebiegu. Termin odnosi się także do dzieł muzyczno-dramatycznych, takich jak opera, operetka, balet czy musical.

Najczęściej, zwłaszcza w dawniejszej sztuce teatralnej, spotyka się sztuki złożone z trzech lub pięciu aktów. Układ taki pozwala na wyraziste i symetryczne rozmieszczenie poszczególnych elementów akcji  utworu – jego zalety podkreślała klasycystyczna zasada pięciu aktów.

Zobacz też: akt (artykuł ogólny, różne znaczenia i definicje terminu “akt”) i aktor. Etymologia: z łacińskiego actus (genetivus actus) – “pęd”, “popęd”, “ruch”, “gra aktorska”, “poruszenie ciała”, “mimika aktora lub mówcy”; od czasownika ago, agere, egi, actum – “czynić”, “robić”, “pędzić”. W innych językach: angielski act; francuski acte; niemiecki Akt lub Aufzug.

Określenie w zasadzie nie odnosi się do filmów, termin akt filmu ma jednak związek historyczny z pojęciem aktu teatralnego. Pierwotnie akty filmowe były także jednostkami kompozycyjnymi, obecnie jest tak bardzo rzadko.

Akt teatralny a epejsodion

Akty nie występowały w teatrze starożytnym. Odpowiednikiem nowożytnego aktu, który w całkowicie wykrystalizowanej formie pojawił się zresztą dopiero w XVII wieku, był w teatrze greckim epejsodion (epeisodion). Epeisodion obejmował monologi i dialogi aktorów, w odróżnieniu od stasimonów, które były pieśniami chóru. W tragedii greckiej było pięć epejsodia (zalążek zasady pięciu aktów), przedzielanych stasimonami.

Ilość aktów teatralnych

Różnym gatunkom dramatycznym przypisywano tradycyjnie określona liczba aktów, np. w tragedii było pięć aktów, w komedii przeważnie trzy. Utwory o lekkim charakterze, jak intermezzo i farsa, nie dzieliły się na akty, często natomiast same występowały pomiędzy aktami przedstawienia (w antraktach). Utwór teatralny składający się z jednego aktu to – według nowszej już terminologii – jednoaktówka. W teatrze współczesnym znaczenie podziału przedstawienia na akty zmalało, pojawił się rzadki dotąd, ale wygodny w praktyce teatralnej podział spektaklu na dwa akty.

Antrakt

Przerwa między aktami przedstawienia teatralnego to antrakt. Nazwa ta obejmuje także wszelkiego rodzaju zaplanowane przez organizatorów rozrywki i wydarzenia w przerwie spektaklu, pomiędzy aktami: muzykę antraktową, często osobne niewielkie utwory dramatyczne (farsy, intermezza, utwory komiczne – zwłaszcza w operze barokowej).