Akcent proparoksytoniczny

Akcent proparoksytoniczny

Akcent proparoksytoniczny, także akcent daktyliczny – rodzaj akcentu wyrazowego (stałego), akcent padający na trzecią sylabę od końca wyrazu.

Akcent padający na ostatnią sylabę to akcent oksytoniczny, na przedostatnią – akcent paroksytoniczny, na pierwszą sylabę – akcent inicjalny. W sumie wyróżnia się więc, łącznie z akcentem proparoksytonicznym, cztery formy akcentu stałego.

Etymologia: z greckiego słowa προπαροξύτονος, proparoksytonos, “akcentowany na trzecią sylabę od końca”. Akcent daktyliczny – od metrum daktylicznego w poezji greckiej.

Stały akcent proparoksytoniczny jest raczej rzadkim zjawiskiem w językach świata – występuje np. we współczesnym języku macedońskim. Częsty jest także w łacinie, choć akcent paroksytoniczny jest w niej bardziej rozpowszechniony.

Akcent proparoksytoniczny w języku polskim

Dość często występuje także w języku polskim:

1) Na trzeciej sylabie od końca akcent mają czasowniki w 1. i 2. osobie liczby mnogiej czasu przeszłego: czytaliśmypisaliście.

2) Na trzeciej sylabie od końca akcent mają czasowniki w liczbie pojedynczej trybu przypuszczającego oraz w w 3. osobie liczby mnogiej trybu przypuszczającego: zrobiłbymzrobiłbyśzrobiłbyzrobiliby.

3) Na trzeciej sylabie od końca akcentowane są wyrazy złożone, składające się z dwusylabowego liczebnika głównego oraz cząstek –kroć, –sta, –setczterystasiedemkroćosiemset.

4) Na trzeciej sylabie od końca akcentowane są spójniki połączone z końcówkami osobowymi czasownika (-śmy, –ście): abyśmyżebyście.

5) Na trzeciej sylabie od końca akcentowane są rzeczowniki zapożyczone z języka łacińskiego zakończone na –yka, –ika w mianowniku liczby pojedynczej. W pozostałych przypadkach gramatycznych akcentowane są trzeciej sylabie od końca tylko wtedy, kiedy mają tyle samo sylab, co w mianowniku liczby pojedynczej: matematykafizykamatematykifizyki, ale matematykamifizykami.

6) Wyrazy takie jak matematykfizykmuzykinformatyk mają akcent na trzeciej sylabie od końca w dopełniaczu liczby pojedynczej oraz w formach fleksyjnych równych mu co do liczby sylab.

Nie należy akcentować na trzecią sylabę od końca wyrazów atmosferakapitanoficerwizyta – nie pochodzą one bowiem z łaciny. Wyrazy bibliotekaliceummuzeum pochodzą wprawdzie z łaciny, akcentuje się je jednak w języku polskim na drugą sylabę od końca. Błędem jest także akcentowanie na trzecią sylabę od końca wyrazów naukaprawnicy, nie są to bowiem zapożyczenia.