Adoksografia

Adoksografia

Adoksografia – gatunek literacki, obecny przede wszystkim w literaturze starożytnej Grecji: wywodzi się z działalności sofistów. Obejmuje tak mowy, jak i traktaty, czasem też utwory poetyckie. Istotą gatunku jest to, że tematy trywialne (łysina, głupota, mucha, gorączka) przedstawione są w reprezentujących go utworach tak, jak gdyby były istotne, a co więcej co więcej czyni się to w sposób wyrafinowany, zaskakujący i przewrotny. Utwory tego rodzaju są przykładem erudycyjnego popisu (co typowe jest dla drugiej sofistyki, a w pewnej mierze także dla humanizmu renesansowego), zabawą literacką mającą na celu zadziwienie i rozśmieszenie czytelnika.

Szczególnym powodzeniem utwory tego rodzaju cieszyły się wśród reprezentantów drugiej sofistyki (okres cesarstwa rzymskiego). Autorem najbardziej znanej adoksografii jest Synezjusz z Cyreny (IV wiek n.e.) – jest to dziełko Pochwała łysiny. Inspirowany Pochwałą włosów Diona Złotoustego utwór Synezjusza stanowi popis tak sztuki retorycznej, jak i humoru. Adoksografie pisali także np. Lukian i Favorinus.

W literaturze nowożytnej mówi się raczej o humanistycznych naśladownictwach gatunku. Szczególnie znanym przykładem nowożytnej adoksografii jest Pochwała głupoty Erazma z Rotterdamu. Dzieło to jest zresztą przewrotnym przykładem, gdyż głupota jest w nim chwalona przynajmniej w jakimś stopniu na poważnie.

Gatunek był szeroko obecny także w literaturze staropolskiej.